Victor-Denijs raakt op een gemaskerd bal in Oostende de weg kwijt in zijn eigen hoofd. Hermann Hesse stuurt zijn eenzame intellectueel Harry Haller ook door een wereld van maskers en spiegels, op zoek naar wie hij werkelijk is; filosofischer, net zo koortsig.
De leraar van Claus graaft zich in een fout oorlogsverleden in en verliest zichzelf. Mulisch laat een Amerikaan terugkeren naar Dresden, de stad die hij ooit mee bombardeerde, en ook daar lopen heden en verleden door elkaar in een droomachtige stijl.
Wat begint als een vluchtige blik op een vrouw met een masker, wordt voor Victor-Denijs een obsessie. Thomas Mann schreef de klassieker over zo'n fatale fascinatie, bij een ouder wordende schrijver in Venetië; korter, strakker en even verontrustend.
Claus zet in De verwondering een man neer wiens waarneming steeds minder te vertrouwen is. Die wankelende geest is precies het terrein van Hermans in zijn eerste verhalen, onder meer 'Manuscript in een kliniek gevonden'; kort, scherp en ijzig.
Het kasteel in West-Vlaanderen waar een verdwenen fascist nog vereerd wordt, voert terug naar de collaboratie. Hermans gaat in deze roman zelf de oorlog in, met een jongeman die in het bezette Amsterdam niemand meer kan vertrouwen.
Claus koppelt in De verwondering een persoonlijke obsessie aan de schaduw van het fascisme. Thomas Mann doet dat op grote schaal met een componist die alles wil voor het volmaakte werk, terwijl Duitsland afglijdt; zwaarder en trager, heel rijk.
Hoe dieper Victor-Denijs graaft, hoe onwerkelijker zijn wereld wordt. Nabokov bouwt een hele roman op dat gevoel, met een veroordeelde man in een fantasieland waar alles net niet klopt; speelser en absurder dan Claus.
Wie De verwondering een uitdaging vond, kan bij Claus ook terug naar het begin. Zijn debuut is korter en rechtlijniger, maar ook hier drukt de oorlog op een Vlaamse familie en zie je de gebeurtenissen door verschillende ogen.
De verwondering wordt verteld door een man die terugkijkt en daarbij steeds minder zeker wordt van wat er gebeurde. Graham Greene laat zijn cynische journalist Fowler net zo terugblikken, in Saigon, na een dood die hij moet verklaren.
Victor-Denijs is een man van in de dertig die zijn houvast verliest. Cees Nooteboom volgt zo'n zwevend leven over drie decennia, in een Amsterdam vol vreemde figuren; rustiger en ironischer dan het koortsige Oostende van Claus.
Gedeeld: langzaam opbouwend, literair en psychologisch
Claus vangt een Vlaanderen waarin de oorlog nooit helemaal voorbij is. Joseph Roth doet dat met een soldaat die berooid thuiskomt en intrekt in een hotel waar je verdieping je stand verraadt; korter, melancholieker en heel beeldend.
In De verwondering gelooft een man dat hij zichzelf kent, tot een vrouw en een oud verhaal hem ontregelen. Arnon Grunberg laat een architect die zich op zijn gezondheid beroemt net zo uit zijn evenwicht raken, met meer zwarte humor.